Blijf op de hoogte!

Steun ons en help Nederland vooruit

maandag 26 maart 2018

Staat van de Europese Unie 2018

Vandaag is het jaarlijkse debat over de Staat van de Europese Unie met de Minister-president en de minister van Buitenlandse Zaken. Het kabinet geeft in deze jaarlijkse debatten zijn visie op Europa. De inzet van D66 in het kort: een sterke en slagvaardige Europese Unie. Lees hieronder de spreektekst van Kees Verhoeven en Gerben-Jan Gerbrandy.

Voorzitter,
We leven in een tijd van politieke aardverschuivingen. Een tijd waarin de Amerikaanse President een politiek van protectionisme voert. Een tijd waarin China over binnenkort de grootste economie in de wereld zal zijn. Én een tijd waar de dreiging vanuit het oosten, vanuit Rusland, toeneemt. Maar ook op ons eigen continent verandert er van alles. De Britten verlaten de EU. En tegelijkertijd is er een duidelijke coalitie van landen die vooruit willen met Europa, zoals Frankrijk en Duitsland. De Frans-Duitse as herleeft en nu de Britten vertrekken is de tijd rijp om de Unie grondig te hervormen. De Nederlandse reactie was er lang één van hakken in het zand. Op de rem trappen en vooral overal “nee” op zeggen.

Langzaam komt daar verandering in. Rutte hield een pro-Europese speech in Berlijn. Hij wilde méér Europa, op het gebied van klimaat en veiligheid. Ook sprak hij ook over de waardengemeenschap die de EU vormt. Premier Rutte erkende terecht het historische succes van vrede en veiligheid, van welvaart en stabiliteit dat onze unie is. D66 ziet voor de grote uitdagingen van deze tijd, Europese oplossingen. Daarbij hoort wel een democratische unie die slagvaardig is, én zich richt op de juiste prioriteiten. Daar kan de premier nog wel wat sturing gebruiken, en zullen mijn collega en ik het dus over hebben.

Voor D66 staat buiten kijf dat de uitdagingen van vandaag de krachten van de staat te boven gaan. Zij die hier roepen dat dat niet zo is, voeren een nationalistisch achterhoedegevecht. Zij dromen van een wereld die voorbij is. Want één ding is zeker. Europese landen kunnen dit niet alleen in een globaliserende wereld. Nederland kán niet alleen de opwarming van de aarde tegenhouden of de belastingontduiking van tech-bedrijven aanpakken. We zijn als Nederland geen partij tegenover China of de VS. Wij kunnen niet zonder de Europese Unie in deze veranderende wereld.

Maar ook vind ik dat in een sterk Europa niet álles op Europees niveau geregeld hoeft te worden. Integendeel. Bij alle maatregelen die een overheid neemt hoort namelijk de kritische vraag op welk bestuursniveau we dit moeten regelen. Het uitgangspunt is dat besluiten zo dicht mogelijk bij de mensen worden genomen. Gelukkig staat dat ook in het EU-verdrag. Discussies over de salarissen van leraren of het aantal verpleegkundigen in de zorg, horen dus gewoon in Nederland thuis. Maar voor de grote internationale uitdagingen is een Europese aanpak nodig.

Daarbij hoort wél een Europa dat werkt, en actief kan inspelen op deze uitdagingen. Dat is nu niet het geval: de EU is vastgelopen, en soms te zwak, inefficiënt en weinig democratisch. Daarom zijn doelgerichte hervormingen nodig om weeffouten uit het verleden te herstellen. De premier had het tijdens zijn toespraak in Berlijn veel over de rol van de lidstaten. Zij moeten de lijn uitzetten, en de Commissie moet hén dienen. Daarnaast moeten de lidstaten wél ook hun afspraken nakomen, zodat de EU kan leveren.

Ik moet hem helaas teleurstellen, hier wringt de schoen. Want het probleem ligt juist bij die lidstaten.  Zij blokkeren gezamenlijke afspraken, Kijk bijvoorbeeld naar de nieuwe wetten over  vluchtelingen: al twee jaar zitten deze vast in de Raad! En het zijn diezelfde lidstaten die afspraken niet nakomen en Europese waarden niet respecteren, zoals in Hongarije en Polen waar de  echtstaat met de voeten getreden wordt. Juist daarom is de rol van de onafhankelijke Europese Commissie belangrijk. Zij dient niet de lidstaten, maar – zo staat het in artikel 17 van het verdrag – het algemeen belang.

Een Unie van de lidstaten is dus níet de oplossing. We hebben een Unie van burgers nodig, met op terreinen ook Europese soevereiniteit. Juist om onze nationale belangen te beschermen. Zodat we grip houden op alle internationale ontwikkelingen en om te voorkomen dat we straks allemaal met onze voeten in het water staan. Graag een reactie van de minister-president. Is hij het met D66 eens dat een “unie van lidstaten” niet de oplossing is? De Unie heeft meer slagkracht nodig om die Europese soevereiniteit te kunnen bieden. Een sterk Europees Parlement, een efficiënte Europese Commissie, en een daadkrachtige Raad.

In de Staat van de Unie schreef het kabinet dat het zich zal inzetten voor een “sterkere en slagvaardigere EU” maar toch zijn er maar drie alinea’s over “democratisch Europa”, waar weinig concreets wordt voorgesteld. Wat is de visie van de premier op constitutionele hervormingen? D66 helpt de premier graag een handje. Het begint bij een sterk parlement met Europese kieslijsten. Zodat je als Nederlander ook op een Duitser of Spanjaard stemmen. Het Europees parlement heeft ook meer bevoegdheden nodig. Zoals het recht op initiatief, meepraten over de meerjarenbegroting, een individuele commissaris kunnen wegsturen, én het EP moet zelf een parlementaire enquête kunnen houden. Met de affaire-Selmayr zien we hóe belangrijk dat laatste recht is.

De Europese Commissie moet efficiënter, sturender, en afrekenbaar worden. Dat betekent voor nu het proces van Spitzenkandidaten handhaven, maar in de toekomst naar het kiezen van de voorzitter van de Commissie, via de Europese kieslijsten, zoals Macron voorstelt. Ook moet de Commissie kleiner worden. We moeten af van het systeem waarbij er voor elke lidstaat een Commissaris aangewezen wordt. Hierdoor blijven nationale belangen vertegenwoordigd in de Commissie en zitten er commissarissen met onnodige mini-portefeuilles. Vier weken geleden heeft de Kamer een motie hierover aangenomen. Ik vraag de minister president: hoe en wanneer gaat hij deze uitvoeren?

Daarnaast moet de Raad, die de lidstaten vertegenwoordigd daadkrachtiger worden. We zagen tijdens de financiële- en de migratiecrisis dat het de Raad niet lukte om effectief en daadkrachtig op te treden. Dit komt omdat lidstaten nog steeds de veto’s handhaven terwijl vele daarvan bij het Verdrag van Lissabon zijn afgeschaft. Daarom moet het klaar zijn met die informele veto’s. Zo kan er effectieve besluitvorming plaats kan vinden. Hoe gaat de premier er voor zorgen dat het Verdrag van Lissabon wordt nageleefd?

Bij een effectief Europa hoort ook een sobere organisatie. Élke overheidsorganisatie heeft de verantwoordelijkheid zorgvuldig om te gaan met belastinggeld. Ook de EU. Het parlement moet onderwerp van gesprek zijn wegens de politieke debatten, niet vanwege haar chauffeursdienst of vergoedingen. De ambtelijke organisatie kan daarom slanker én één vergaderplaats – Brussel – is voldoende. Het verhuizen van het parlement kost geld en is slecht voor het milieu. De premier heeft eerder gesteld dat hij de plaats van het parlement niet binnen de Raad wil aankaarten omdat het een verdragswijziging vereist. Is de premier bereid om voor te stellen slechts de opening van het parlementsjaar in Straatsburg te houden, en de rest van het jaar in Brussel te vergaderen? Zo hoeft het verdrag niet gewijzigd te worden. Graag een reactie van de premier op elk voorstel.

Voorzitter,
Voordat ik het woord geef aan mijn collega uit Brussel, nog iets over het belang van de Europese waarden. D66 staat pal voor de waardengemeenschap die Europa is. Vanzelfsprekend ook als het gaat om het Europese vluchtelingenbeleid.  Het Human Rights Watch rapport, waaruit lijkt te volgen dat er geschoten wordt op Syrische vluchtelingen aan de Turkse grens, is zeer verontrustend. Zal de premier op streng Europees toezicht aandringen, om te monitoren of Turkije het vluchtelingenverdrag naleeft? Met de institutionele hervormingen zijn we er niet. Bij de nieuwe  meerjarenbegroting moet de EU nu eindelijk de juiste prioriteiten kiezen.

D66 zegt het al langer “Van koeien naar kennis en van kippen naar klimaat.” De EU moet flink minderen met de regionale en landbouwsubsidies en meer focussen op innovatie, duurzaamheid en veiligheid. Dit staat ook in het regeerakkoord. D66 wil de focus op kennisontwikkeling en duurzame energie, op biodiversiteit, maar ook op verdedigen tegen cybercrime, we hebben een functionerend grenzenbeleid nodig, en een asielsysteem dat werkt. Ambities te over! Daarvoor moet geld vrijgemaakt worden. Heeft de premier het hervormen van het Europees landbouwbeleid met President Macron besproken vorige week?

De inzet van het kabinet is tweeledig: een grondige hervorming van de begroting en geen verhoging van de Nederlandse bijdrage. Daar staat D66 achter. Wel moeten we ons realiseren, dat we méér van Europa vragen, terwijl er door de Brexit minder geld is. De uitkomst van de begrotingsonderhandelingen zijn niet te voorspellen. D66 wil geen valse beloften doen aan de kiezer en sluit dus niet uit dat Nederland meer gaat betalen voor belangrijke EU-activiteiten. Het gevoel dat bij veel Nederlanders leeft dat wij teveel bijdragen aan de Europese begroting, zal met de huidige Nederlandse inzet nooit weggenomen worden. Sterker nog, die wordt misschien alleen maar extra gevoed als het resultaat straks tegenvalt.

Een echt eerlijke voeding van de Europese begroting zullen we pas krijgen als we afstappen van de huidige nationale bijdrage en naar directe Europese financiering gaan. De groep Monti heeft daar aanzetten toe gedaan en de Europese Commissie zal die vrijwel zeker opnemen in de voorstellen. Door die inzet te steunen, zou Nederland een dubbelslag kunnen slaan. Gaat Nederland die unieke kans grijpen en werkt de premier achter de schermen al aan het vergaren van steun voor deze benadering?

Dan voorzitter,
Deed de premier tijdens zijn speech in Berlijn een aantal concrete voorstellen. Nu ken ik hem als een man die tijdens campagnetijd predikt dat hij “kiest voor doen”. Daarom vraag ik de premier naar concrete acties. Als de EU moet leveren, moet hij dat ook, Zeker in zijn “Europa van de lidstaten”! De premier stelde standvastig dat de EU méér moet gaan doen op het gebeid van veiligheid, stabiliteit, migratie en klimaatbeleid. D66 staat hier volledig achter.

Als het gaat om klimaat, verwelkom ik dan ook de verhoogde ambitie van deze regering. Van 40% CO2 reductie in 2030, moet het doel voor de gehele EU 55% worden, zodat Parijs gehaald kan  worden. De Commissie moet deze wetgeving voorbereiden. Maar ook hier zit het Europa van de Lidstaten de eigen kabinetsdoelstelling voor klimaat lelijk in de weg. Het zijn de lidstaten die de Europese Raadsconclusies van oktober 2014 over het klimaat- en energiebeleid nog altijd heilig verklaren en de Europese Commissie dwingen daarnaar te handelen. 2014, dat is in klimaattermen de middeleeuwen. Ver voor Parijs, ver voordat windmolens op zee zonder subsidie neergezet konden worden. Zonnepanelen zijn sindsdien gehalveerd in prijs. Hoog tijd dat de Raad de ogen opent en zich realiseert dat de renaissance al lang is begonnen. Het verzoek om een lange termijnvisie aan de Commissie was misschien een eerste stap in die richting.

Voorzitter,
Heeft de premier inmiddels in Europa bondgenoten voor de 55% weten te vinden? Probeert de premier in de Europese Raad de conclusies van okt 2014 te herzien? Over de rechtstaat stelde de premier dat hier wel héél sterk geldt: afspraak is afspraak. In de Staat van de Unie spreekt het kabinet waardering uit voor nieuwe instrumenten om de Europese waarden, zoals de rechtstaat, beter te beschermen. Sophie in ’t Veld heeft er in 2016 voor gezorgd dat het Europees parlement zich uitsprak voor een grondrechten-APK. De Europese Commissie komt in het najaar van dit jaar met een voorstel op dit onderwerp. Zal het kabinet zich er voor inzetten dat er jaarlijks een bindende, onafhankelijke grondrechtencheck zal plaatsvinden? Hoe zal het kabinet dit doen?

Voorzitter, concluderend.
De toon van de premier over Europa is een hele andere dan een paar maanden geleden. Europa is een kans geworden en niet langer een probleem. Dat is een belangrijke stap vooruit. Brexit is een zeer slechte zaak, maar biedt uiteindelijk wel een kans op de zo broodnodige hervormingen in Europa. In beleid, in de begroting, en in de benadering. Die kans mag Nederland niet laten lopen.